Komornik, egzekwując prawo i prowadząc postępowanie egzekucyjne, jest zobowiązany do przestrzegania ustawy o komornikach i egzekucji oraz kodeksu postępowania cywilnego. Wszystkie czynności, których dokonuje, muszą spełniać wymogi rozporządzenia w sprawie czynności komorników. Do pełnoprawnej egzekucji niezbędny jest prawomocny wyrok, zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Przed bezprawną egzekucją oczywiście można się bronić.

Nawet kiedy przeciwko dłużnikowi złożono wniosek o wszczęcie egzekucji, może on nadal bronić się przed czynnościami komornika. Prawo pozwala dłużnikowi na wniesienie powództwa przeciwegzekucyjnego.

Zdarza się czasami, że komornik zajmie przedmiot nienależący do dłużnika lub podejmie czynności egzekucyjne mimo uregulowanego już długu. Dobrze wtedy pamiętać o tym, że prawo przewiduje środki obrony przed niesłusznymi czynnościami komornika.

W sytuacji gdy działania komornika wyrządzają szkodę, możemy żądać od niego odszkodowania. Komornik ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych. Podstawą do pociągnięcia go do odpowiedzialności nie jest jednak jego wina, a bezprawność jego działania. Aby uzyskać odszkodowanie, wystarczy wykazać naruszenie przepisów, wysokość szkody oraz związek przyczynowy pomiędzy naruszeniem a szkodą.


Skarga na komornika
Skargę na konkretną czynność (lub jej brak) komornika może wnieść każda osoba, której prawa zostały naruszone poprzez działanie lub zaniechanie komornika (dłużnik, wierzyciel, osoby trzecie). Termin na wniesienie skargi to 7 dni, według kodeksu postępowania cywilnego, niezależnie czy strona była przy danej czynności obecna lub zawiadomiona o jej terminie, bądź też licząc od daty zawiadomienia strony o dokonaniu czynności, zaś w przypadku braku zawiadomienia - od daty dowiedzenia się o niej.

Skargę na czynności komornika należy adresować do sądu rejonowego, w którego rejonie komornik pracuje, do wydziału, który wydał tytuł wykonawczy, np. cywilnego,
rodzinnego lub sądu pracy.

Skargi na czynności komornika nie stosuje się w wypadku przeciągającego się postępowania. W takim wypadku strona ma prawo złożyć skargę na przewlekłość.

Sąd ma prawo zasądzić nawet do 20 tys. zł kary od komornika za jego opieszałość, a nadto zobowiązać go do podjęcia ściśle określonych działań.


W przypadku współmałżonka
Sytuacja egzekwowania należności od współmałżonka budzi wiele kontrowersji. Dobrze wiedzieć, że mąż (żona) dłużnika nie odpowiada za jego długi - zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka oraz te, które nie wynikają z czynności prawnej (lecz na przykład z czynu niedozwolonego), a także za zobowiązania, które powstały przed wspólnością małżeńską ustawową. Współmałżonek nie ponosi również odpowiedzialności za zobowiązania dotyczące majątku osobistego dłużnika.

Stąd też roszczenia wynikające z takich zobowiązań mogą zostać wyegzekwowane wyłącznie od dłużnika (z jego majątku osobistego, z wynagrodzenia za pracę, dochodów z innej działalności zarobkowej, korzyści pochodzących z praw autorskich, z praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy).

Jeżeli zasada ta zostanie naruszona w trakcie prowadzenia egzekucji, wówczas dłużnik i jego małżonek mogą wnieść powództwo przeciwegzekucyjne.


Powództwo przeciwegzekucyjne
W powództwie tym dłużnik ma prawo domagać się pozbawienia tytułu wykonawczego klauzuli wykonalności (w całości bądź częściowo lub też ograniczenia go).

By wygrać sprawę o powództwo przeciwegzekucyjne, dłużnik powinien zanegować zdarzenia, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności (np. może zakwestionować obowiązek stwierdzony tytułem egzekucyjnym, którym nie jest orzeczenie sądu, może wykazać, że po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, które spowodowało wygaśnięcie zobowiązania albo doprowadziło do tego, że nie może być ono egzekwowane). Dłużnik może także wykorzystać argument, że świadczenie zostało wykonane, jeśli zarzut ten nie był wymieniany w trakcie rozprawy.

Małżonek dłużnika, przeciwko któremu sąd wydał klauzulę wykonalności, może udowadniać, że wierzycielowi nie należy się egzekwowane świadczenie. Przyjęte jest także, aby podnosił zarzuty, których jego małżonek wcześniej nie mógł podnieść.

Można również podnosić zarzut przedawnienia roszczenia, odroczenie spełnienia danego świadczenia, rozłożenia go na raty.

Także osoba trzecia na drodze powództwa może żądać zwolnienia zajętego przedmiotu spod egzekucji, jeżeli skierowanie do niego egzekucji narusza prawa tej osoby. W takim wypadku powództwo można wnieść w ciągu miesiąca od dnia, kiedy powód dowiedział się o naruszeniu swoich praw. Wtedy w pozwie trzeba wymienić wszystkie zarzuty, jakie w dniu składania go powód może zgłosić, pod groźbą utraty prawa do korzystania z nich w ciągu dalszego postępowania.

Skarga to pismo procesowe, więc musi spełniać wszystkie warunki dla tego rodzaju pism przewidziane. Każde uchybienie formalne może spowodować odrzucenie go.

W treści skargi należy umieścić: własne dane personalne, miejsce zamieszkania, adres do korespondencji, ogół danych wierzyciela, sygnaturę akt komorniczych, na podstawie których sąd będzie mógł sprawdzić prawdziwość zarzutów i określić, czego się domagamy. Dlatego też należy opisać tę konkretną czynność komornika, którą skarżymy, i przedstawić swoje żądania (np. jeżeli doszło do zajęcia ruchomości w postaci aparatu fotograficznego, gdy dłużnik jest fotografem, a aparat jest jego narzędziem pracy, może wnosić o uchylenie zajęcia).

Do skargi można także dołączyć wniosek o zawieszenie postępowania do czasu jej rozpoznania, gdyż samo wniesienie skargi nie powoduje automatycznego wstrzymania z mocy prawa wykonania zaskarżonego postanowienia (lub zarządzenia).

Uzasadnienie żądania w treści skargi jest bardzo istotne. W omawianym powyżej przypadku fotografa trzeba byłoby wskazać osoby, które zaświadczą, że rzeczywiście korzysta on z tego właśnie aparatu, najlepiej także dołączyć zaświadczenie od pracodawcy bądź wypis z ewidencji działalności gospodarczej, jeżeli taka działalność jest przez tę właśnie osobę prowadzona.

Bez względu na wysokość egzekwowanego świadczenia od skargi jest pobierana opłata w wysokości 100 zł.

Sąd jest zobligowany do rozpoznania skargi w ciągu w ciągu 7 dni (licząc od daty jej wpłynięcia), a jeżeli zawiera uchybienia formalne – od daty ich uzupełnienia.

Przed rozpoznaniem skargi sąd przesyła ją komornikowi, który w ciągu 3 dni musi sporządzić na piśmie argumentacje dla zaskarżonej czynności lub powodów jej zaniechania. Poza tym na komorniku spoczywa obowiązek przesłania argumentacji oraz akt komorniczych znów do sądu (z wyjątkiem sytuacji, gdy w pełni uwzględni skargę - o czym ma zadanie powiadomić sąd, strony i zainteresowanych).


Osoby trzecie
Dłużnik nie jest jedyna osobą, która ma do dyspozycji instrumenty prawne chroniące przed egzekucją. Osoba trzecia, której prawa zostały naruszone w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego, również może bronić się przed taką egzekucją. Jako osobę trzecią rozumie się tutaj każdą osobę (poza dłużnikiem egzekwowanym), której prawa naruszono w trakcie postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego. Niezależnie od tego, jaki stosunek łączy tę osobę z dłużnikiem.

Jeśli komornik zajmie ruchomość pozostającą w posiadaniu dłużnika, jest to zgodne z przepisami kodeksu prawa cywilnego. Jedynym wyjściem dla właściciela takiej rzeczy (albo osoby, której przysługują inne prawa do zajętej rzeczy) jest wytoczenie powództwa przeciwegzekucyjnego. Osoba trzecia ma prawo zażądać zwolnienia od egzekucji udziałów w zajętym przedmiocie bądź też w zajętej wierzytelności

Powodem w procesie o zwolnienie spod egzekucji zajętego przedmiotu zawsze jest osoba trzecia nie będąca ani dłużnikiem, ani wierzycielem w postępowaniu egzekucyjnym, która rości sobie prawo do zajętego przedmiotu. Pozwanym jest wierzyciel, w sytuacji gdy dłużnik nie zaprzecza prawu powoda, a jeżeli dłużnik zaprzecza prawu powoda  - wierzyciel i dłużnik.


Zwolnienie zajętego przedmiotu
Prawa przysługujące osobie trzeciej, które mogą stanowić podstawę do wytoczenia tego rodzaju powództwa, to głównie: własność, użytkowanie, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, najem, dzierżawa, komis.

Podstawą nie mogą być prawa osoby trzeciej, które wygasają w toku egzekucji prowadzonej przeciwko dłużnikowi, np. hipoteka i zastaw, ponieważ w ich miejsce powstaje prawo do zaspokojenia z ceny nabycia.

Drugim środkiem prawnym przysługującym osobie trzeciej jest powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej (art. 842 k.p.c.). Przed wytoczeniem tego powództwa należy przeprowadzić postępowanie w trybie administracyjnym przewidzianym w art. 38-44 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.